Bulaşma

Bernd Sebastian Kamps
Christian Hoffmann

Katkıda:
Zekeriya Temircan
Füsun Ferda Erdoğan

Çizimleri ücretsiz pdf’de bulacaksınız.

 

Virüsler insan sağlığını, ekosistem ile etkileşimlerini, toplumsal tarih ve yapılarını önemli ölçüde etkilemiştir (Chappell 2019). Birbirine yüksek bir şekilde bağlı dünyada, mikrobiyal evrim hızlı hareket ederken,  patojenler insan davranışlarını kendi yararlarına kullanırlar (Morens 2013). Bu, Batı Afrika’daki son büyük Ebola salgınında, ve 2015-2017’de Zika salgınında (Fauci 2016),ve Orta Doğu Solunum Sendromu koronavirüsünün (MERS-CoV) (Zaki 2012) 2003 yılında SARS salgını (Kamps-Hoffmann 2003) sırasında kritik bir şekilde gösterilmiştir (Arwady 2015, Heymann 2015). Aynı süre zarfında, bilinen solunum yolu patojenlerinin – H5N1 influenza virüsü, tüberküloz, kuş H7N9 influenza virüsü – ortaya çıkmıştır (Kamps-Hoffmann 2006, Jassal 2009, Gao 2013).

Virüs

SARS-CoV-2, Şiddetli Akut Solunum Sendromu coronavirüs 2, insanlığın yarısını, 4 milyar insanı 2020’nin ilkbaharında evlerine sığdırmaya zorlayan, oldukça bulaşıcı bir ‘karmaşık katildir’ (Cyranoski 2020). Dünyada solunum hastalığı hızla bir pandemiye dönüştü (Google 2020). Çoğu durumda, hastalık asemptomatik veya paucisemptomatiktir ve kendi kendini sınırlar. Enfekte bireylerin bir alt kümesinde şiddetli semptomlar ve bazen uzun süreli nöbetler vardır (Garner 2020). Enfekte kişilerin yaklaşık %10’unun hastaneye yatırılması ve yaklaşık üçte birinin yoğun bakım ünitelerinde tedavi görmesi gerekir. SARS-CoV-2 enfeksiyonunun toplam mortalite oranı %1’den az gibi görünmektedir. Koronavirüsler, ince kesitli elektron mikroskopisinde (Perlman 2019) yaklaşık 70 ila 80 nanometre (milimetrenin milyonda biri) küçük kürelerdir. Bir insanın büyüklüğü ile karşılaştırıldığında, SARS-CoV-2, Dünya gezegenine (El País) kıyasla büyük bir tavuk kadar küçüktür. SARS-CoV-2’nin varoluş nedeni, diğer türlerinki gibi çoğalmaktır, örneğin, dünyanın hemen hemen her köşesinde diger türlerine nazaran başarılı olan H. sapiens gibi. Şimdilik SARS-CoV-2’de benzer şekilde başarılı bir yolda gibi görünüyor. 7 Haziran’a kadar bir elin parmakları kadar ülke pandemiden kurtulduğunu iddia edebilir.

SARS-Cov-2nin küresel başarısı birden fazla sebebe bağlıdır. Yeni tip koronavirus bir insandan diğerine hapşırmadan, öksürmeden, ve bağırmadan kaynaklanan solunum yolu ile bulaşan bir virüsdür. Hem sıcak hem de soğuk iklimlerde yaşayabilen bu yeni tip virüs, SARS-Cov ve MERS-CoV’den farklı olarak birincisinde semptom geliştirmeden önce bir sonraki bireye bulaşmayı başaran bir virüsdür (Asemptomatik enfeksiyon, sayfa 83’e bakınız). Bilim dünyasının aşı geliştirene kadar SARS-CoV-2’nin geleceğinin parlak olduğuna hiç şüphe bulunmamaktadır (İmmünoloji bölümü, sayfa 125’e bakınız).

SARS-CoV-2 ve akrabası

SARS-CoV-2 bir koronavirüs gibidir

  • SARS-CoV (2002/2003 salgınının kuzeni),
  • MERS-CoV (Ortadoğu Solunum Sendromu koronavirüsü),
  • ve soğuk algınlığının % 15 ila 30’unu oluşturan bir grup CAR koronovirüs (Topluluk Tarafından Alınan Solunum CoV’ları için: 229E, OC43, NL63, HKU1).

CAR grubu virüsleri oldukça bulaşıcıdır ve tipik olarak kış aylarında soğuk algınlığının yaklaşık % 15 ila 30’unu üretirler. Aksine, SARS-CoV ve MERS-CoV sırasıyla % 10 ve % 34 vaka ölüm oranlarına sahiptir, ancak asla pandemik yayılım sağlamamıştırlar. SARS-CoV-2, kesinlikle viral bir bakış açısından, koronavirüs ailesindeki kayan yıldızdır: yüksek bulaşıcılığı, yüksek morbidite ve mortaliteye sahiptir.

SARS-CoV-2, hepatit C, hepatitik B, Ebola, influenza ve insan immün yetmezlik virüsleri gibi insanlarda hastalıklara neden olan ve yaygın olarak bilinen diğer virüsler gibi bir virüstür. (Aralarındaki farkların insanlar ve amebaslardan büyük olup olmadığıdır). İnfluenza hariç, bu virüslerin insanları enfekte etmek için SARS-CoV-2’den daha zor zamanları vardır. Kronik ve sıklıkla ölümcül karaciğer hastalığının önemli bir nedeni olan hepatit C virüsü (HCV), esas olarak, perkütanin kana maruz kalması, güvenli olmayan tıbbi uygulamalar ve daha az sıklıkla cinsel yolla bulaştığı bilinir. İnsan immün yetmezlik virüsü (HIV), kan ve perinatal bulaşmaya maruz kalmanın yanı sıra, güçlü bir bulaşma yolu olarak cinsel teması da kullanır. Hepatit B virüsü (HBV), kan, servikal sekresyonlar, meni, tükürük ve gözyaşlarında yüksek titrelerde bulunabileceğinden HCV ve HIV’den daha yaygın özelliğe sahiptir; küçük miktarlarda kan veya kontamine sekresyonlarla bile virüs bulaşabilir. HBV için ideal enfeksiyon ortamları, örneğin, bireylerin yakın ve uzun süreli temas halinde olduğu okullar, kurumlar ve hastanelerdir. Dikkat çekici bir şekilde, HIV ve hepatit B ve C dışında, çoğu viral hastalığın tedavisi yoktur. Örneğin, kızamık, çocuk felci veya çiçek hastalığının tedavisi yoktur. İnfluenza için, onlarca yıl süren araştırmalar, binlerce hastayı test etmesine rağmen, üretilen iki specifik ilacın mortaliteyi azalttığını gösterememiştir. 35 yıllık bir araştırma sonucunda, HIV enfeksiyonunu önlemek için hala bir aşı bulunmamıştır.

SARS-CoV-2 ekolojisi

SARS-CoV-2, üst ve alt solunum yollarında yüksek konsantrasyonlarda bulunur (Zhu N 2020, Wang 2020, Huang 2020). Virüs ayrıca böbrek, karaciğer, kalp, beyin ve kanda düşük seviyelerde de görülmüştür (Puelles 2020). İnsan vücudunun dışında virüsün üç saate kadar bir havada aerosol (havada), kartonda 24 saate kadar ve plastik ve paslanmaz çelikte iki ila üç güne kadar tespit edilebildiği gösterilmiştir (van Doremalen 2020) . Bir başka çalışmada tuvaletlerin (klozet, lavabo ve kapı kolu) ve hava çıkış fanlarının (Ong SWX 2020) kontaminasyonunda varlığı tespit edilmiştir. Bu, hastalar veya sağlık çalışanları tarafından sıkça dokunulan noktalar da dahil olmak üzere hasta odalarının birçok çevresel yüzeyinin MERS-CoV tarafından kontamine edildiği MERS’ın deneyimleri ile uyumludur (Bin 2016).

Kişiden Kişiye Bulaşma

SARS-CoV-2’nin kişiden kişiye iletimi, ilk vakaların tanımlanmasından sonraki haftalar içinde belirtilmiştir (Chan JF 2020, Rothe 2020). Kısa bir süre sonra, asemptomatik bireylerin muhtemelen tüm SARS-CoV-2 bulaşmasında en önemli kısmı oluşturduğu söylenmiştir (Nishiura 2020, Li 2020). Viral yük semptomların başlamasından 2-3 gün önce yüksek olabilir ve tüm ikincil enfeksiyonların neredeyse yarısının presemptomatik hastaların neden olduğu düşünülmektedir (He 2020). SARS-CoV-2’nin bulaşabilirliğinde önemli bir faktör, paucisemptomatik hastalar arasında bile üst solunum yollarındaki yüksek virüs dökülmesidir (Wolfel 2020). Faringeal virüs dökülmesi, semptomların ilk haftasında çok yüksektir ve 4. günde boğaz sürüntüsü başına> 7 x 108 RNA kopyasında bir tepe noktası vardır. Bu, çoğaltmanın esas olarak alt solunum sisteminde meydana gelen SARS-CoV’den ayırt edilir (Gandhi 2020); SARS-CoV ve MERS-CoV, intrapulmoner epitel hücrelerini üst solunum yollarında daha fazla enfekte eder (Cheng PK 2004, Hui 2018). Viral RNA’nın balgamdan dökülmesi semptomların sonlanmasından daha uzun sürer ve serokonversiyonu her zaman viral yükte hızlı bir düşüş takip etmeyebilir (Wolfel 2020). Bu, asemptomatik hastalığı olan kişilerin genellikle üst solunum yollarından salgılarda alt solunum yolundan daha düşük kantitatif viral yüklere ve semptomları olan kişilere göre daha kısa viral dökülme süresine sahip olduğu influenza ile zıttır (Ip 2017).

Bulaşma Yolları

Solunum damlacıkları vs aerosol

SARS-CoV-2 ağırlıklı olarak virüs içeren damlacıklar yoluyla hapşırma, öksürme veya insanların birbiri ile yakın temas ve etkileşime girdiğinde (genellikle bir metreden az) yayılır (ECDC 2020, Chan JF 2020, Li Q 2020, Liu Y 2020). Bu damlacıklar daha sonra teneffüs edilebilir veya bakır üzerinde dört saate kadar, kartonda 24 saate kadar ve plastik ve paslanmaz çelik üzerinde iki ila üç güne kadar tespit edilebilecek yüzeylere inebilir (van Doremalen 2020). Diğer insanlar bu damlacıklarla temas edebilir ve burun, ağız veya gözlerine dokunduklarında enfekte olabilirler.

SARS-CoV-2’nin esas olarak yerçekimi tarafından çekilen zemine düşen solunum damlacıkları olarak adlandırılan,> 5-10 μm çapında daha büyük damlacık parçacıkları yoluyla bulaştığı düşünülmüştür. Pandemik SARS-CoV-2’nin başlangıcında, damlacık çekirdeği veya aerosol olarak adlandırılan, çapı <5μm olan daha küçük parçacıklar yoluyla bulaştığı düşünülmektedir. Ancak son zamanlarda, bazı yazarlar SARS-CoV-2’nin aerosol yoluyla da yayılabileceğine dair endişelerini dile getirmişlerdir. 2003 SARS salgını sırasında havadaki bir iletim yolunun Amoy Bahçesi salgını için makul bir açıklama gibi göründüğü bölümlere işaret ediyorlar. Bu durumda virüs, çok küçük banyo içlerinde aerosol haline gelip ve aerosol çöktükçe fomitlerle temas yoluyla dolaylı olarak solunmuş, yutulmuş veya bulaşmış olabiliyorlar (WHO 2003). Diğer yazarlar, yeterince kullanılmadığında ‘Isıtma, Havalandırma ve Klima Sistemleri’nden de virüsün bulaşabileceğini söylemektedirler, tıpkı (HVAC), Japonya, Almanya ve Diamond Princess Cruise Ship (Correia 2020, Gormley 2020) örneklerinde virüsün bulaşma ihtimalinin olduğu gibi. Nitekim SARS-CoV-2’nin üç saate kadar (van Doremalen 2020) ve hastaların tuvalet alanlarında (Liu Y 2020) bir aerosol (havada) olarak algılanabildiği gösterilmiştir.

 

Şekil 1. Bir solunum virüsünün bulaşması. 1) Öksürdükten, hapşırdıktan, bağırdıktan ve hatta konuştuktan sonra – özellikle yüksek sesle – genç adamın etrafında büyük damlacıklar (yeşil) yere düşer. 2) Buna ek olarak, yeterince küçük ve hafif (kırmızı) bazı damlacıklar, daha uzun mesafelere hava akımları ile taşınır. İkinci aerosol iletiminin SARS-CoV-2 pandemisinde epidemiyolojik olarak ilgili bir iletim yolu olup olmadığı tartışılmaktadır. Morawska 2020’den uyarlanmıştır. Sanat eseri: Félix Prudhomme; YouTube: IYENSS. (Bu ve aşağıdaki resim doğru şekilde kredilendirilirse ücretsiz lisans altındadır.)

 

Yapılan deneyler bu endişelerin haklı olduğunu tıpkı görsellerde görülen hapşırma ve öksürme gibi şiddetli ekspiratuar olaylar sırasında ağız çıkışında damlacık oluşumununun göstergesidir (Scharfman 2016, Bourouiba 2020; ayrıca videoya bakın). Bu çalışmalar, bir damlacık ömrünün daha önce varsayıldığından çok daha uzun olabileceğini göstermektedir. Yüksek hassasiyetli lazer ışığı saçılımı ile analiz edildiğinde, yüksek sesle konuşmadan dolayı dakikalarca havada sızabilecek ve saniyede binlerce oral sıvı damlacıklarını yayan göstergeler bulundu (Anfinrud 2020, Stadnytskyi 2020; ayrıca deney düzeneğini gösteren filmlere bakın). Gürültülü, kapalı ve durgun hava ortamlarında (et paketleme tesisleri, diskolar, birahaneler vb.) olağan olacağı gibi yüksek ses ile bağırmadan ve öksürükten kaynaklı damlacıkların üretildiğine inanılmaktadır (Chao 2020). Konuşma ve şarkı söyleme gibi diğer vokal etkinliklerinin de ses yüksekliğine karşılık gelen emisyon oranıyla hava parçacıkları oluşturduğu gösterilmiştir (Asadi 2019). Kapalı kamusal alanlar (örneğin, tuvaletler veya asansörler), Wenzhou, Çin’deki bir salgında uygun bir ortam olarak tartışıldı (Cai J 2020). Dikkate alınması gereken birkaç salgın Hollanda’da, Almanya ve ABD’deki koro uygulamalarıyla bağlantılı olduğu düşünülmektedir (Hamner 2020) (ayrıca bkz. Epidemiyoloji bölümü, Sayfa 19).

SARS-CoV-2’nin sadece solunum damlacıkları (hACE2 fareleri arasında yakın tarihli bir iletim deneyi; Bao L 2020) veya aerosol yoluyla iletilip iletilmemesi, gelecekteki önleme tedbirlerinin uygulanması için çok önemlidir. Önceki durumda, sık sık el yıkama ve en az bir metre (kol uzunluğu) (WHO 2020a) mesafesini korumaya yönelik mevcut önleme önerileri yeterli olabilirdi. Bununla birlikte, birkaç metreden uzun süredir kanıtlanmış hava yoluyla bulaşma durumunda, mevcut uzaklaştırma önlemlerinin, kültürel ve ekonomik yaşam (tiyatrolar, sinemalar, restoranlar, barlar, mağazalar, vb.) için geniş kapsamlı etkileriyle uyarlanması gerekecektir. Bazı yazarlar, uluslararası ve ulusal makamların virüsün hava yoluyla yayıldığı gerçeğini kabul ettiğini savunuyor ve enfekte olduğunda uygun maskeler de dahil olmak üzere SARS-CoV-2 virüsünün (Morawska 2020) daha fazla yayılmasını önlemek için yeterli kontrol önlemlerinin uygulanmasını tavsiye ediyor.

Aerosol iletimine ilişkin mevcut kanıtlar ve bunun önlenmesi için ortaya çıkan öneriler Prather ve ark. beş cümleyle aciklamistir: “Solunum yolu enfeksiyonları, virüs içeren damlacıkların (> 5 ila 10 μm) ve solunum, konuşma, öksürme ve hapşırma sırasında enfekte olmuş bireylerden ekshale edilen aerosollerin (≤5 μm) bulaşmasıyla ortaya çıkar. Geleneksel solunum yolu hastalığı kontrol önlemleri, enfekte bireylerin hapşırma ve öksürüklerinde üretilen damlacıklar ile bulaşmayı azaltmak için tasarlanmıştır. Bununla birlikte, koronavirüs hastalığının 2019’da (COVID-19) yayılmasının büyük bir kısmının, solunum ve konuşma sırasında asemptomatik bireyler tarafından üretilen aerosollerin hava yoluyla bulaşması yoluyla ortaya çıktığı görülmektedir (Morawska 2020, Anderson 2020, Asadi 2019). Aerosoller birikebilir, iç mekanda saatlerce bulaşıcı kalabilir ve akciğerlerin derinliklerine kolayca solunabilir. Toplumda hayatın devam edebilmesi için, genel maskeleme ve enfekte asemptomatik bireyleri tanımlamak ve izole etmek için düzenli, yaygın testler de dahil olmak üzere aerosol iletimini azaltmak için tasarlanmış önlemler uygulanmalıdır (Prather 2020). ”

Fomitler

Şu anda fomitlerin (örneğin asansör düğmeleri, korkuluklar, tuvalet muslukları) üzerinden iletiminin epidemiyolojik olarak alakalı olup olmadığı ve ne ölçüde olduğu açık değildir (Cai J 2020). (Bir fomit, bir virüs gibi bulaşıcı ajanlarla kontamine olduğunda veya maruz kaldığında, bir hastalığı başka bir kişiye aktarabilen cansız bir nesnedir).

Anneden Çocuğa

Anneden çocuğa bulaşma, SARS-CoV-2 bulaşmasının belirgin bir yolu gibi görünmemektedir. Bir raporda, annenin doğum onceki 23 gün de COVID-19 tanısı koyulmasından kaynaklı olarak yenidoğan çocukda yüksek SARS-CoV-2 IgM antikorları görülmüştür (Dong L 2020). Bununla birlikte, geç gebelikte COVID-19 pnömonisi olan dokuz kadından oluşan başka bir grup arasında intrauterin dikey iletim için kanıt bulunmamıştır (Chen H 2020). Kuzey İtalya’dan yapılan bir çalışmada vajinal (n = 24) ve elektif sezaryen (n = 16) karşılaştırılması yapıldı ve bir olguda yenidoğanın vajinal operatif doğumdan sonra testi pozitif çıktı. Doğum sonrası dönemde enfeksiyon tanısı konan ve COVID-19 olan iki kadın maske olmadan çocuklarını emzirirken; yeni doğan çocuklara SARS-CoV-2 enfeksiyonu bulaşmasından dolayı çocukların testi pozitif çıkmıştır. Yazarlar, doğum sonrası enfeksiyonun % 100 kesinlik ile dışlanamamasına rağmen, vajinal doğumun düşük bir intrapartum SARS-CoV-2 iletimi riski ile ilişkili olduğu sonucuna varmışlardır (Ferrazzi 2020). En az iki durumda, SARS-CoV-2 anne sütünde bulunmuştur (Wu Y 2020, Groß 2020). Mayıs 2020 itibariyle, Avrupa Neonatal ve Perinatal Dernekleri Birliği (UENPS) tarafından onaylanan İtalyan Neonatoloji Derneği (SIN), daha önce COVID-19 pozitif veya COVID-19 için şüpheli olan bir annenin doğumda asemptomatik veya paucisemptomatik belirtiler göstermesine rağmen, emzirilmesini tavsiye etti. Aksine, COVID-19’lu bir anne yenidoğana bakmak için çok hasta olduğunda, yenidoğan ayrı olarak yönetilmeli ve taze olarak ifade edilen anne sütü ile beslenmelidir (Davanzo 2020, Davanzo 2020b [İtalyanca]). Bu rehberlik önümüzdeki aylarda değişebilir.

Dışkı, İdrar

Şimdiye kadar SARS-CoV-2’nin fekal-oral bulaşma vakası bildirilmemesine rağmen, Zhuhai’den yapılan bir çalışma, fekal numunelerde uzun süreli SARS-CoV-2 viral RNA varlığını bildirmektedir. 74 hastanın 41 (%55)‘nin fekal örnekleri SARS-CoV-2 RNA için pozitif, solunum örneklerinin SARS-CoV-2 RNA’larının ortalama 17 gün için sonuçları pozitif ve fekal örnekler ortalama 28 gün pozitif kaldığı ilk semptonlar görüldüğü andan itibaren saptanmıştır (Wu Y 2020). 22/133 hastada faringeal sürüntülerin negatif hale gelmesinden sonra balgam veya dışkıda (sırasıyla 39 ve 13 güne kadar) SARS – CoV-2 saptanmıştır (Chen 2020). Aksi kanıtlanana kadar, fekal-oral bulaşma olasılığı göz ardı edilmemelidir. Koronavirüs bulaşmış hastaların dışkılarını tutarken katı önlemler alınmalıdır. Hastanelerden gelen kanalizasyon da uygun şekilde dezenfekte edilmelidir (Yeo 2020). Neyse ki, etanol veya ağartıcı gibi antiseptikler ve dezenfektanlar insan koronavirüsleri üzerinde iyi aktiviteye sahiptirler (Geller 2012). 2003 deki SARS-CoV salgını esnasında, virüsün kanalizasyonda 4°C’de 14 gün, 20°C is 2 gün yaşadığı tespit edilmişti, ayrıca çevresel koşulların bu bulaşma ve yolu kolaylaştırdığı varsayılmaktadır.

Kan Ürünleri

SARS-CoV-2 nadiren kanda bulunur (Wang W 2020, Wolfel 2020). Gerçek zamanlı olarak 2.430 kan bağışının taranmasından sonra (1.656 platelet ve 774 tam kan örneği) Wuhan’dan yazarlar, 4 asemptomatik donörden (Chang 2020) viral RNA için plazma örneklerini bulmuşlardır. Saptanabilir RNA’nın enfektivite gösterip göstermediği ise hala belirsizliğini koruyor.

Kore’de yapılan çalışmada yedi asemptomatik kan donöründe daha sonra COVID-19 olgusu tanımlandı. 9 trombosit alıcısının veya kırmızı kan hücresi transfüzyonunun hiçbiri SARS-CoV-2 RNA için pozitif test edilmemiştir (Kwon 2020). Transfüzyon yoluyla iletimin güvenli ilan edilmesi için daha fazla veriye ihtiyaç vardır.

Cinsel yolla bulaşma

Sadece cinsel yolla bulaşmanın mümkün olup olmadığı bilinmemektedir. Cinsel ilişki sırasında fomitler ve solunum damlacıkları yoluyla enfeksiyonu titizlikle atlatmak, birçok insanın yapmaya istekli olmayabileceği dikkate değer akrobasi olduğunu varsayar.

Kediler ve köpekler

SARS-CoV-2 kedi ve köpeklere bulaşabilir. SARS-CoV-2 ile aşılandığında, üç kedi virüsü diğer üç kediye virüsu bulaştırdı. Kedilerin hiçbiri semptom göstermezken, tüm virüsler 4-5 günde atıldı ve 24. güne kadar antikor titreleri geliştirdi (Halfmann 2020). Başka bir çalışmada, Hong Kong’da insan COVID-19 vakası doğrulanmış hanelerden on beş köpeğin ikisinin enfekte olduğu bulunmuştur. İki köpeğin genetik virüs dizileri, ilgili insan vakalarında tespit edilen virüsle özdeşlik göstermiştir (Sit 2020). Kedilerin ve köpeklerin insan-evcil ve hayvan-insan iletim zincirlerinde potansiyel ara konakçılar olup olmadığını bilmek için henüz çok erken.

Bulaşma Olayları

Bir virüsün bir kişiden diğerine bulaşması dört değişkene bağlıdır:

  1. Virüsün doğası;
  2. Bulaştıranın doğası;
  3. Bulaşanın doğası (enfekte olacak kişi);
  4. Aktarım ayarı.

Virüs

Evrimsel oyunda kalmak için tüm virüsler bir dizi zorluğun üstesinden gelmek zorundadır. Hücrelere bağlanmaları gerekir; zarlarıyla kaynaşmak; nükleik asitlerini hücreye salmak; kendilerini kopyalamayı başarmak; ve kopyaların diğer hücreleri enfekte etmek için hücreden çıkmaları gerekir. Ek olarak, solunum virüsleri tekrar çevreye geri dönmek için konaklarından öksürme ve hapşırma yolu ile çıkmalı. İdeal olarak, bu ev sahipleri hasta olduğunu fark etmeden önce olur. SARS-CoV-2, sensu strictu’daki canlı bir yaratıktan daha çok, bir bilgisayar kodu parçası olduğu için yapısı çok  şaşırtıcıdır (30.000 DNA baz çifti, insan genetik kodunun sadece 100.000’inde bulunur). Bu, virüsün vahşi olarak başarılı olmasını engellemez:

  • Sadece nazofaringeal ve orofaringeal mukozada değil, aynı zamanda tip II pnömositler gibi akciğer hücrelerinde bulunan insan anjiyotensin dönüştürücü enzim 2 (ACE2) reseptörüne (Zhou 2020) bağlanır. SARS-CoV-2 böylece ortak koronavirüs NL63’ün (üst solunum yollarının enfeksiyonu) yüksek iletim hızlarını 2003’teki SARS şiddetiyle (alt solunum yolu) birleştirir;
  • Yaklaşık 5 günlük (grip: 1-2 gün) uzun bir inkübasyon süresine sahiptir, böylece yayılması için daha fazla zaman kazanmış olur;
  • Asemptomatik kişiler tarafından bulaşır.

Yukarıda belirtildiği gibi, SARS-CoV-2 günlerce yaşayabilir (van Doremalen 2020). Virüsün insan vücudu dışında hayatta kalmasını etkileyebilecek çevresel faktörler aşağıda tartışılacaktır (sayfa 87).

Az ya da çok başarılı SARS-CoV-2 iletiminin virolojik belirleyicileri henüz tam olarak anlaşılamamıştır.

Yayıcı

Bulaşıcılığın semptom başlangıcında veya öncesinde (He X 2020) zirveye çıktığı görülmektedir ve ikincil vakaların yaklaşık yarısı presemptomatik aşamada enfekte olabilir. Ortalama inkübasyon yaklaşık 5 gündür (Lauer 2020, Li 2020, Zhang J 2020, Pung 2020), SARS veya MERS’a neden olan koronavirüslerinki ile karşılaştırılabilir (Virlogeux 2016). Hemen hemen tüm semptomatik bireyler, enfeksiyondan sonraki 14 gün içinde, nadir durumlarda da olsa semptomlar geliştirir (Bai Y 2020).

SARS-CoV-2 iletiminin indeks durumunun (verici) aşağıdaki özellikleri ile ilişkili olup olmadığı şu anda bilinmemektedir:

  • Semptom şiddeti;
  • Üst ve alt solunum yollarında büyük virüs konsantrasyonları;
  • Plazmada SARS-CoV-2 RNA;
  • Gelecekte: ilaç tedavisi nedeniyle azalan viral yük (HIV enfeksiyonu tedavisi gören kişilerde olduğu gibi) [Cohen 2011, Cohen 2016, LeMessurier 2018])

SARS-CoV-2 bulaşması, enfekte olmuş bireyin hala kötü tanımlanmış bir “süper yayıcı durumu” ile iliskilidir. Bilinmeyen nedenlerden ötürü, bazı kişiler – süper yayıcılar olarak adlandırılan  ve onlarca veya yüzlerce insanı  bağırmadan, öksürmeden veya hapşırmadan kaynaklı olarak damlacıkları içerisine çekerek enfekte edebilirler. Enfekte bireyde çok az semptom olduğunda veya hiç olmadığında bulaşma daha olasıdır. Pandeminin başlamasından birkaç hafta sonra kanıtlanmış olan SARS-CoV-2’nin asemptomatik iletimi (Bai Y 2020), sadece COVID-19 pandemisinin Archilles’ hell (zayıf nokta)  (Gandhi 2020) olarak adlandırıldı. Pandemi esnasında bir hemşire merkezinde, yaklaşık olarak kişilerin %50 si asemptomatik olabilir (Arons 2020); bu kişilerin çoğu daha sonra bazı semptomlar geliştirebilirler. Önemli olarak, SARS-CoV-2 viral yükü tipik ve atipik semptomları olan kişilerde ve presemptomatik veya asemptomatik olanlarda karşılaştırılabilirdi. Presemptomatik kişilerden 24 numunenin 17’sinde (% 71), semptomların gelişmesinden 1 ila 6 gün önce alınan kültürlerinde yaşadığı gözlemlendi (Arons 2020), bu da SARS-CoV-2’nin semptom gelişiminden önce yüksek konsantrasyonlarda bulunma ihtimalini düşündürmektedir. Tüm enfeksiyonların yaklaşık %50’sinin presemptomatik bulaşma ile meydana geldiği varsayılmaktadır (He X 2020).

Çocukların bir toplumda SARS-CoV-2 enfeksiyonunun yayılmasına ne ölçüde katkıda bulunduğu bilinmemektedir. Bebekler ve küçük çocuklar normalde solunum yolu enfeksiyonu için yüksek risk altındadır. Bebek bağışıklık sisteminin olgunlaşmamış olması viral enfeksiyonun sonucunu değiştirebilir ve bu yaş grubunda şiddetli grip veya solunum sinsityal virüs enfeksiyonu ataklarına katkıda bulunabilir (Tregoning 2010).

Bununla birlikte, şimdiye kadar, şaşırtıcı bir şekilde COVID-19’lu pediatrik hastalarının olmamayışıdır, bu da  klinisyenlerin, epidemiyologların ve bilim adamlarının zihnini karıştırmaktadır (Kelvin 2020). Çocuklarda SARS-CoV-2 enfeksiyonunda (Verdoni 2020, Viner 2020, ECDC 15 Mayıs 2020) pediatrik enflamatuar multisistem sendromunun (PIMS) keşfi sürpriz olmasına rağmen, çocukların SARS-CoV-2’ye duyarlı olmasına ragmen, sıklıkla dikkate değer bir enfeksiyon hastalığı yoktur ve çocukların toplumda önemli bir viral bulaştırıcı ve amplifikasyon kaynağı olma olasılığını arttırır.

Çocukların SARS-CoV-2 iletim zincirlerindeki rolünün daha fazla araştırılmasına acilen ihtiyaç vardır (Kelvin 2020).

SARS-CoV-2 oldukça bulaşıcıdır, ancak doğru koşullar ve doğru önleme tedbirleri uygulandığında sıfır iletim sağlanabilir. Bir raporda, çok yakın bir temasdan sonra 16 kişide herhangibir bulaşma delilleri görülmemiştir, fakat daha sonra bunların arasındaki yüksek iletişimli riskli kişilerden 10’nu teşhisden 18 gün sonra orta şiddetli hastalık geçirerek pozitif çıktığı görülmüştür (Scott 2020).

Aktarıcı

SARS-CoV-2 ile maruz kalındığında, virüs bireyin üst ya da alt solunum sistemi hücreleri ile bağlantı kurabilir. SARS-CoV-2’nin sayısız hücreye giriş mekanizması, hücre infektivitesi ve SARS-CoV-2’nin geniş çaplı yayılması potansiyel immün yıkımlarına sebep olduğu tanımlanmıştır (Shang J 2020). (COVİD-19’un patogenezi önümüzdeki COVİD Referans’ın ayrı bir bölümünde tartışılacaktır) SARS-CoV-2 enfeksiyonuna olan duyarlılık muhtemelen konakçı genotipine göre şekil alıyor (Williams 2020). Bu şiddetli COVİD-19’un neden erkeklerde daha yüksek oranda gerçekleştiğini (Piccininni 2020) ve muhtemelen Birleşik Krallık’taki bazı ikizlerde benzer hastalık izleyişini açıklamaktadır (The Guardian, 5 May 2020).  SARS-CoV-2’ye karşı seronegatif olan bireylerin çoğunda SARS-CoV-2’ye karşı reaktif T hücreleri bulunur. Bu olay SARS-CoV-2 ile proteinleri yüksek oranda benzer olan diğer koronavirüslere (yaygın soğuk algınlığı’ koronavirüsleri) geçmişte maruz kalınmasıyla açıklanmaktadır. Bu çapraz-reaktif T hücreleri korunma yüzdesini arttırdığı, alakasız olduğu veya bu hücrelere sahip olan bireyin SARS-CoV-2 ile enfekte olduğunda bu hücrelerin potansiyel zararlı olup olmadığı hala belirsiz (Braun 2020, Grifoni 2020).

‘Doğru’ genotip, örneğin çok sayıda enfekte kişi tarafından ve olabileceği gibi birden fazla kez büyük maruziyet varlığında yeterli olmayabilir. Örnek olarak salgının başlarında sağlık kuruluşlarının iş yükü fazlasından bunalmış olması durumu gibi. Diğer enfeksiyöz hastalıklardan bilindiği üzere virüs yükü hastalığın etkisini/tekrar oranını ve şiddetini etkileyebilir. Kanıtların limitli olmasına rağmen sağlık çalışanlarındaki yüksek enfeksiyon oranı , enfekte hastalarda sık temas kurmaları ve yüksek virüs yüklü salgılara sık maruz kalmalarına atfedilmiştir(Little 2020).

Yayılma Ortamı

Yayılma ortamı, diğer bir deyişle, SARS-COV-2’nin yayıldığı ortam, bireyin enfekte olmasına sebep olan birbirini takip eden olayların son parçasıdır. Aşırı yayılmaya sebep olan yüksek popülasyon yoğunluğu SARS-CoV-2’nin geniş çaplı yayılmasına ortam hazırlamıştır.

Aşırı Yayılmaya sebep olan Olaylar

SARS-CoV ve MERS-CoV’un yayılmasını yüksek oranda aşırı-yayılma olayları meydana getirmiştir (Peiris 2004, Hui 2018).  Aşırı-yayılma yıllarca hastalığın normal yayılma gidişatı olarak tanındı (Lloyd-Smith 2005). Bir grup ikincil yayılmanın %80’ine enfekte olmuş bireylerin ( %10 civarı) küçük fraksiyonlarının sebep olduğunu öne sürüyor. Dağılım faktörü olarak adlandırılan k faktörü bu olguyu açıklıyor. K değeri düşük oldukça yayılmanın çoğu küçük bir grup insandan oluyor (Kupferschmidt 2020). SARS k değeri 0,16 ve MERS k değeri 0,25 olarak hesaplanmıştır. 1918’deki grip pandemisinde ise bu değer 1 civarıydı bu bilgiye göre gruplar o zamanda daha az rol aldı (Endo 2020). SARS-CoV-2 pandemisi için düşünülen dağılım faktörü k SARS’ınkinden yüksek İnfluenzadan düşüktür  (Endo 2020, Miller 2020, On Kwok 2020).

SARS-CoV-2 küme örneklerinin çoğunun bağlantı yeri yüksek oranda iç mekanlar (Leclerc 2020). 3 ya da daha fazla vakanın içinde bulunduğu 318 kümeden 1245 onaylanmış vakadan sadece 1 tanesi dış mekan davetinden kaynaklı ortaya çıkmıştır  (Qian H 2020). Bir çalışmada, birincil bir vakanın COVID-19’u kapalı bir ortamda iletme olasılığı, açık hava ortamına göre yaklaşık 20 kat daha fazla olduğu gösteriliyor (Nishiura 2020). Kısmen süper dağıtıcı olaylara bağlı iletim kümeleri, SARS-CoV-2 salgınının başlangıcından bu yana rapor edilmiştir;

Sıcaklık ve Mevsim

Ortam sıcaklığı ve nem hala anlaşılamayan bir diğer değişkendir.

2003:SARS-CoV

Koronavirüslerin yayılmasını iklim dahil olmak üzere birçok faktör etkileyebilir (Hemmes 1962). 2003 SARS salgınına baktığımızda, ilk SARS virüsünün SARS-CoV’un stabilitesinin sıcaklığa ve bağıl neme bağlı olduğunu görüyoruz. Hong Kong, Guangzhou, Pekin ve Taiyuan tarafından yapılan bir araştırma 2002/2003 yılındaki SARS salgınının çevre sıcaklığı ile önemli ölçüde ilişkili olduğunu ileri sürdü. Çalışma, SARS’ın ilkbaharda, sonbahar ve kıştan daha fazla tekrarlanma olasılığı olduğuna dair bazı kanıtlar sağlamıştır (Tan 2005). SARS-CoV’un 22-25 °C sıcaklıklarda ve %40-50 bağıl nemde, yani tipik klimalı ortamlarda 5 günden fazla uygulanabilir kaldığı gösterilmiştir (Chan KH 2011). Bununla birlikte, canlılık 24 saat sonra 38 °C’de ve %80-90 bağıl nemde azalmıştır. SARS koronavirüsünün düşük sıcaklık ve düşük nem içeren bir ortamda daha iyi stabilitesi, bahar aylarında ve klimalı ortamlarda subtropikal bölgelerde (Hong Kong gibi) iletimini kolaylaştırabilirdi. Ayrıca, tropik bölgelerdeki (Malezya, Endonezya veya Tayland gibi) yüksek sıcaklık ve yüksek bağıl nem ortamına sahip bazı Asya ülkelerinin neden büyük SARS salgınlarına sahip olmadığını açıklayabilir (Chan KH 2011).

2020: SARS-CoV-2

İklimsel faktörlerin insan vücudunun dışındaki virüs yaşamını etkileyip etkilemediği ve ne derece etkileyeceği ve yerel salgınları etkileyip etkilemeyeceği ve ne ölçüde etkileyeceği henüz belirsizdir. SARS-CoV-2, oda sıcaklığında ve diğer virüsler, örneğin herpes simpleks virüsü, gibi kurutularak kolayca inaktive edilmez.

Yukarıda belirtilen bir çalışmada, SARS-CoV-2’nin üç saate kadar havada, dört saate kadar bakırda, 24 saate kadar kartonda, iki ila üç güne kadar plastik ve paslanmaz çelik üzerinde tespit edilebildiğini göstermiştir (van Doremalen 2020). Birkaç çalışma (Triplett 2020; Wang 2020b, Tobías 2020), düşük sıcaklığın SARS-CoV-2’nin geçirgenliğini artırabileceğini ve yazın kuzey yarımkürede gelişinin COVID-19’un yayılmasını azaltabileceğini düşündürmektedir. COVID-19 insidansı ile azalmış güneş ışınımı ve artan nüfus yoğunluğu arasındaki olası bir ilişki tartışılmıştır (Guasp 2020). Simüle edilen güneş ışığının SARS-CoV-2’nin simüle edilmiş tükürük veya kültür ortamında süspanse edildiği ve paslanmaz çelik plakalar üzerinde kurutulduğu ve 60 dakika boyunca karanlıkta önemli bir bozulma gözlenmediği bildirilmiştir (Ratnesar-Shumate 2020). Bununla birlikte, başka bir çalışmada, daha yüksek sıcaklıklarda bile iletimin yüksek kaldığı sonucuna varılmıştır (Sehra 2020).

Özellikle Brezilya ve Hindistan’daki – yüksek sıcaklıklara sahip ülkeler – mevcut salgın hastalıklar COVID’in “sadece bir mucize gibi yok olacağını” umuyorlar. Sıcak ve nemli yaz koşullarının tek başına yeni ve önemli salgınları önlemesi olası olmayabilir (Luo 2020, Baker 2020, Collins 2020).

Görünüm

Çin’deki ilk SARS-CoV-2 salgınından 6 aydan daha kısa bir sürede, salgını harekete geçiren iletim dinamikleri ön plana çıkıyor.

Şimdi, ikincil bulaşmaların yüksek bir yüzdesini (% 80 kadar yüksek) küçük bir bulaşıcı grup oluşturmaktadır (% 10 kadar düşük; Endo 2020), şayet durum böyle olursa, insan grupları bir arada gelmeye devam ederlerse, bu gruplardan süper yayıcı insanların çıkma ihtimali fazladır.

Ayrıca aerosol iletiminin SARS-CoV-2 iletiminde önemli bir rol oynayabileceği de görülmektedir (Prather 2020); bu durumda, aynı insan grubunun etrafına bir duvar inşa etmek ve üzerlerine bir tavan koymak SARS-CoV-2 enfeksiyonu olasılığını daha da arttırır.

Finalde, bağırmak ve yüksek sesle konuşmak, dakikalarca havada kalabilecek saniye içinde  binlerce oral sıvı damlacıklarının yayılmasına sebeb olacaktır (Anfinrud 2020, Stadnytskyi 2020, Chao 2020, Asadi 2019); bu durumda, kapalı bir ortamda gruplanan insanlar etrafında gürültü olması (makineler, müzik), bir süper yayıcı olayı için mükemmel bir ortamı yaratmış olacaktır.

Önümüzdeki aylarda, bilimsel toplulugun açıklaması gereken şeyler arasında;

  • SARS-CoV-2’nin iletiminde aerosollerin rolünü daha kesin olarak tanımlama;
  • süper yayılmanın sırlarını çözme;
  • SARS-CoV-2 enfeksiyonunun başarılı bir şekilde “tohumlanmasında” yer alan konakçı faktörler hakkındaki anlayışımızı geliştirme;
  • virüsün toplum düzeyinde bulaşmasında çocukların rolünü açıklama;
  • insanların daha büyük gruplarda toplanmasına izin verilmesi gereken koşulları detaylı açıklama gibi çalışmalar yapmayı deneyeceklerdir.

Bir koronavirüs aşısı olmadan, hiç kimse 2020 öncesi “normal” bir yaşam biçimine geri dönmeyecektir. Koronavirüs krizi için en umut verici çıkış stratejisi, milyarlarca insana güvenli ve uygun bir şekilde verilebilen verimli bir aşıdır. Binlerce arastırmacı gerek şöhret (bir sonraki Dr. Salk? Olmak) ve gerekse para (bir sonraki Scrooge McDuck olmak) ile motive bir şekilde günlerce çalışıyor. Bununla birlikte, bu çabalara rağmen, bir COVID-19 aşısı geliştirmenin mümkün olduğu bile kesin değildir (Piot 2020, aktaran Draulens). Bir aşının dünya çapında kullanılabilirliğine kadar, tek uygulanabilir önleme korunma şekli, fiziksel mesafenin (Kissler 2020) korunması, yoğun testlerin yapılması, vaka izolasyonunun sağlanması, temas izlemenin devam etmesi, karantinanın uygulanması (Ferretti 2020) ve son olarak (ancak imkansız değil), yerel kısıtlamaların yapılmasıdır.

References

AM Zaki, S van Boheemen, TM Bestebroer, et al. Isolation of a novel coronavirus from a man with pneumonia in Saudi Arabia. N Engl J Med 2012; 367:1814-1820. PubMed: https://pubmed.gov/23075143. Fulltext: https://doi.org/10.1056/nejmoa1211721

Anderson EL, Turnham P, Griffin JR, Clarke CC. Consideration of the Aerosol Transmission for COVID-19 and Public Health. Risk Anal. 2020 May;40(5):902-907. PubMed: https://pubmed.gov/32356927. Full-text: https://doi.org/10.1111/risa.13500

Anfinrud P, Stadnytskyi V, Bax CE, Bax A. Visualizing Speech-Generated Oral Fluid Droplets with Laser Light Scattering. N Engl J Med. 2020 Apr 15. PubMed: https://pubmed.gov/32294341. Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMc2007800

Arons MM, Hatfield KM, Reddy SC, et al. Presymptomatic SARS-CoV-2 Infections and Transmission in a Skilled Nursing Facility. N Engl J Med. 2020 Apr 24. PubMed: https://pubmed.gov/32329971 . Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMoa2008457

Arwady MA, Bawo L, Hunter JC, et al. Evolution of ebola virus disease from exotic infection to global health priority, Liberia, mid-2014. Emerg Infect Dis. 2015 Apr;21(4):578-84. PubMed: https://pubmed.gov/25811176. Full-text: https://doi.org/10.3201/eid2104.141940

Asadi S, Wexler AS, Cappa CD, Barreda S, Bouvier NM, Ristenpart WD. Aerosol emission and superemission during human speech increase with voice loudness. Sci Rep. 2019 Feb 20;9(1):2348. PubMed: https://pubmed.gov/30787335. Full-text: https://doi.org/10.1038/s41598-019-38808-z

Baeten JM, Kahle E, Lingappa JR, et al. Genital HIV-1 RNA predicts risk of heterosexual HIV-1 transmission. Sci Transl Med. 2011 Apr 6;3(77):77ra29. PubMed: https://pubmed.gov/21471433. Full-text: https://doi.org/10.1126/scitranslmed.3001888

Baggett TP, Keyes H, Sporn N, Gaeta JM. Prevalence of SARS-CoV-2 Infection in Residents of a Large Homeless Shelter in Boston. JAMA. 2020 Apr 27. pii: 2765378. PubMed: https://pubmed.gov/32338732. Full-text: https://doi.org/10.1001/jama.2020.6887

Baker RE, Yang W, Vecchi GA, Metcalf CJE, Grenfell BT. Susceptible supply limits the role of climate in the early SARS-CoV-2 pandemic. Science. 2020 May 18:eabc2535. PubMed: https://pubmed.gov/32423996. Full-text: https://doi.org/10.1126/science.abc2535

Bai Y, Yao L, Wei T, et al. Presumed Asymptomatic Carrier Transmission of COVID-19. JAMA. 2020 Feb 21. PubMed: https://pubmed.gov/32083643. Full-text: https://doi.org/10.1001/jama.2020.2565 ^

Bao L, Gao H, Deng W, et al. Transmission of SARS-CoV-2 via close contact and respiratory droplets among hACE2 mice. J Inf Dis 2020, May 23. Full-text:  https://doi.org/10.1093/infdis/jiaa281

Bi Q, Wu Y, Mei S, et al. Epidemiology and transmission of COVID-19 in 391 cases and 1286 of their close contacts in Shenzhen, China: a retrospective cohort study. Lancet Infect Dis. 2020 Apr 27. pii: S1473-3099(20)30287-5. PubMed: https://pubmed.gov/32353347. Full-text: https://doi.org/10.1016/S1473-3099(20)30287-5

Bin SY, Heo JY, Song MS, et al. Environmental Contamination and Viral Shedding in MERS Patients During MERS-CoV Outbreak in South Korea. Clin Infect Dis. 2016 Mar 15;62(6):755-60. PubMed: https://pubmed.gov/26679623. Full-text: https://doi.org/10.1093/cid/civ1020

Bourouiba L. Turbulent Gas Clouds and Respiratory Pathogen Emissions: Potential Implications for Reducing Transmission of COVID-19. JAMA. 2020 Mar 26. pii: 2763852. PubMed: https://pubmed.gov/32215590. Full-text: https://doi.org/10.1001/jama.2020.4756

Braun J, Loyal L, Frentsch, M, et al. Presence of SARS-CoV-2-reactive T cells in COVID-19 patients and healthy donors. medRxiv 22 April 2020. Full-text: https://doi.org/10.1101/2020.04.17.20061440 (accessed 2 June 2020)

Cai J, Sun W, Huang J, Gamber M, Wu J, He G. Indirect Virus Transmission in Cluster of COVID-19 Cases, Wenzhou, China, 2020. Emerg Infect Dis. 2020 Mar 12;26(6). PubMed: https://pubmed.gov/32163030. Fulltext: https://doi.org/10.3201/eid2606.200412

CDC 200311. Centers for Disease Control and Prevention. Nursing home care. March 11, 2016. https://www.cdc.gov/nchs/fastats/nursing-home-care.htm (accessed 12 May 2020

CDC 200403. Centers for Disease Control and Prevention. Use of cloth face coverings to help slow the spread of COVID-19. April 3, 202. https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/cloth-face-cover.html (accessed 12 May 2020)

Cenziper D, Jacobs J, Mulcahy S. Nearly 1 in 10 nursing homes nationwide report coronavirus cases. Washington Post. April 20, 2020. https://www.washingtonpost.com/business/2020/04/20/nearly-one-10-nursing-homes-nationwide-report-coronavirus-outbreaks (accessed 12 May 2020)

Chan JF, Yuan S, Kok KH, et al. A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster. Lancet. 2020 Feb 15;395(10223):514-523. PubMed: https://pubmed.gov/31986261. Fulltext: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30154-9

Chan JF, Yuan S, Zhang AJ, et al. Surgical mask partition reduces the risk of non-contact transmission in a golden Syrian hamster model for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19). Clin Infect Dis. 2020 May 30. PubMed: https://pubmed.gov/32472679 . Full-text: https://doi.org/10.1093/cid/ciaa644

Chan KH, Peiris JS, Lam SY, Poon LL, Yuen KY, Seto WH. The Effects of Temperature and Relative Humidity on the Viability of the SARS Coronavirus. Adv Virol. 2011;2011:734690. PubMed: https://pubmed.gov/22312351. Full-text: https://doi.org/10.1155/2011/734690

Chappell JD, Dermody TS. Biology of Viruses and Viral Diseases. In: Bennett JE, Dolin R, Blaser MJ (2019). Mandell, Douglas, and Bennett’s Principles and Practice of Infectious Diseases, p. 1795. Elsevier Inc. https://expertconsult.inkling.com/read/bennett-mandell-douglas-principle-practice-infect-diseases-9e/chapter-131/biology-of-viruses-and-viral

Chen H, Guo J, Wang C, et al. Clinical characteristics and intrauterine vertical transmission potential of COVID-19 infection in nine pregnant women: a retrospective review of medical records. Lancet. 2020 Mar 7;395(10226):809-815. PubMed: https://pubmed.gov/32151335. Full-text: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30360-3

Cheng HY, Jian SW, Liu DP, Ng TC, Huang WT, Lin HH; Taiwan COVID-19 Outbreak Investigation Team. Contact Tracing Assessment of COVID-19 Transmission Dynamics in Taiwan and Risk at Different Exposure Periods Before and After Symptom Onset. JAMA Intern Med. 2020 May 1:e202020. PubMed: https://pubmed.gov/32356867. Full-text: https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2020.2020

Cheng PK, Wong DA, Tong LK, et al. Viral shedding patterns of coronavirus in patients with probable severe acute respiratory syndrome. Lancet. 2004 May 22;363(9422):1699-700. PubMed: https://pubmed.gov/15158632. Full-text: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(04)16255-7

Chu DK, Akl EA, Duda S, et al. Physical distancing, face masks, and eye protection to prevent person-to-person transmission of SARS-CoV-2 and COVID-19: a systematic review and meta-analysis. The Lancet, June 1. Full-text: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)31142-9/fulltext

Cohen MS, Chen YQ, McCauley M, et al. Antiretroviral Therapy for the Prevention of HIV-1 Transmission. N Engl J Med. 2016 Sep 1;375(9):830-9. PubMed: https://pubmed.gov/27424812. Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMoa1600693

Cohen MS, Chen YQ, McCauley M, et al. Prevention of HIV-1 infection with early antiretroviral therapy. N Engl J Med. 2011 Aug 11;365(6):493-505. PubMed: https://pubmed.gov/21767103. Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMoa1105243

Collins F. Will Warm Weather Slow Spread of Novel Coronavirus? NIH Director’s Blog, 2 June 2020. Full-text: https://directorsblog.nih.gov/2020/06/02/will-warm-weather-slow-spread-of-novel-coronavirus

Correia G, Rodrigues L, Gameiro da Silva M, Goncalves T. Airborne route and bad use of ventilation systems as non-negligible factors in SARS-CoV-2 transmission. Med Hypotheses. 2020 Apr 25;141:109781. PubMed: https://pubmed.gov/32361528. Full-text: https://doi.org/10.1016/j.mehy.2020.109781

Cowling BJ, Ali ST, Ng TWY, et al. Impact assessment of non-pharmaceutical interventions against coronavirus disease 2019 and influenza in Hong Kong: an observational study. Lancet Public Health. 2020 Apr 17. PubMed: https://pubmed.gov/32311320. Full-text: https://doi.org/10.1016/S2468-2667(20)30090-6

Cyranoski D. Profile of a killer: the complex biology powering the coronavirus pandemic. Nature. 2020 May;581(7806):22-26. PubMed: https://pubmed.gov/32367025. Full-text: https://doi.org/10.1038/d41586-020-01315-7

Davanzo R, Moro G, Sandri F, Agosti M, Moretti C, Mosca F. Breastfeeding and coronavirus disease-2019: Ad interim indications of the Italian Society of Neonatology endorsed by the Union of European Neonatal & Perinatal Societies. Matern Child Nutr. 2020 Apr 3:e13010. PubMed: https://pubmed.gov/32243068. Full-text: https://doi.org/10.1111/mcn.13010

Davanzo R, Mosca F, Moro G, Sandri F, Agosti M. Allattamento e gestione del neonato in corso di pandemia da SARS-CoV-2 – Indicazioni ad interim della Società Italiana di Neonatologia (SIN); Versione 3. Società Italiana di Neonatologia. 2020b May 10. Full-text (Italian): https://www.sin-neonatologia.it/wp-content/uploads/2020/03/SIN.COVID19-10-maggio.V3-Indicazioni-1.pdf

Dong L, Tian J, He S, et al. Possible Vertical Transmission of SARS-CoV-2 From an Infected Mother to Her Newborn. JAMA. 2020 Mar 26. pii: 2763853. PubMed: https://pubmed.gov/32215581. Full-text: https://doi.org/10.1001/jama.2020.4621

Draulens D: ‘Finally, a virus got me.’ Scientist who fought Ebola and HIV reflects on facing death from COVID-19. Science Magazine News, 8 May (accessed 12 May): https://www.sciencemag.org/news/2020/05/finally-virus-got-me-scientist-who-fought-ebola-and-hiv-reflects-facing-death-covid-19

EACS. European AIDS Clinical Society. EACS Guidelines 10.0, November 2019. Full-text: https://www.eacsociety.org/guidelines/eacs-guidelines/eacs-guidelines.html (accessed 22 May 2020)

Earhart KC, Beadle C, Miller LK, et al. Outbreak of influenza in highly vaccinated crew of U.S. Navy ship. Emerg Infect Dis. 2001 May-Jun;7(3):463-5. PubMed: https://pubmed.gov/11384530. Full-text: https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/7/3/01-7320_article

ECDC 15 May 2020. Rapid risk assessment: Paediatric inflammatory multisystem syndrome and SARS -CoV-2 infection in children (accessed 18 May 2020). Full-text: https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/paediatric-inflammatory-multisystem-syndrome-and-sars-cov-2-rapid-risk-assessment

ECDC 2020. Q & A on COVID-19. Web page:  https://www.ecdc.europa.eu/en/covid-19/questions-answers (accessed 15 May 2020).

Endo A, Centre for the Mathematical Modelling of Infectious Diseases COVID-19 Working Group, Abbott S et al. Estimating the overdispersion in COVID-19 transmission using outbreak sizes outside China. Wellcome Open Res 2020, 5:67. Full-text: https://doi.org/10.12688/wellcomeopenres.15842.1

Fan C, Lei D, Fang C, et al. Perinatal Transmission of COVID-19 Associated SARS-CoV-2: Should We Worry? Clin Infect Dis. 2020 Mar 17. pii: 5809260. PubMed: https://pubmed.gov/32182347. Full-text: https://doi.org/10.1093/cid/ciaa226

Fauci AS, Morens DM. Zika Virus in the Americas–Yet Another Arbovirus Threat. N Engl J Med. 2016 Feb 18;374(7):601-4. PubMed: https://pubmed.gov/26761185. Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMp1600297

Ferrazzi E, Frigerio L, Savasi V, et al. Vaginal delivery in SARS-CoV-2 infected pregnant women in Northern Italy: a retrospective analysis. BJOG. 2020 Apr 27. PubMed: https://pubmed.gov/32339382. Full-text: https://doi.org/10.1111/1471-0528.16278

Ferretti L, Wymant C, Kendall M, et al. Quantifying SARS-CoV-2 transmission suggests epidemic control with digital contact tracing. Science. 2020 May 8;368(6491). pii: science.abb6936. PubMed: https://pubmed.gov/32234805. Full-text: https://doi.org/10.1126/science.abb6936

Gámbaro F, Behillil S, Baidaliuk A et al. Introductions and early spread of SARS-CoV-2 in France. bioRxiv 24 April. Abstract: https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.04.24.059576v1

Gandhi M, Yokoe DS, Havlir DV. Asymptomatic Transmission, the Achilles´ Heel of Current Strategies to Control Covid-19. N Engl J Med. 2020 Apr 24. PubMed: https://pubmed.gov/32329972. Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMe2009758

Gao R, Cao B, Hu Y, et al. Human infection with a novel avian-origin influenza A (H7N9) virus. N Engl J Med. 2013 May 16;368(20):1888-97. PubMed: https://pubmed.gov/23577628. Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMoa1304459

Garner P. For 7 weeks I have been through a roller coaster of ill health, extreme emotions, and utter exhaustion. The BMJ Opinion, 5 May 2020. Full-text: https://blogs.bmj.com/bmj/2020/05/05/paul-garner-people-who-have-a-more-protracted-illness-need-help-to-understand-and-cope-with-the-constantly-shifting-bizarre-symptoms/ (accessed 16 May 2020)

Geller C, Varbanov M, Duval RE. Human coronaviruses: insights into environmental resistance and its influence on the development of new antiseptic strategies. Viruses. 2012 Nov 12;4(11):3044-68. PubMed: https://pubmed.gov/23202515. Full-text: https://doi.org/10.3390/v4113044

Ghinai I, McPherson TD, Hunter JC, et al. First known person-to-person transmission of severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) in the USA. Lancet. 2020 Apr 4;395(10230):1137-1144. PubMed: https://pubmed.gov/32178768 . Full-text: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30607-3

Google. Coronavirus (COVID-19). Google News 2020. Web page: https://news.google.com/covid19/map (accessed 16 May 2020).

Gormley M, Aspray TJ, Kelly DA. COVID-19: mitigating transmission via wastewater plumbing systems. Lancet Glob Health. 2020 May;8(5):e643. PubMed: https://pubmed.gov/32213325. Full-text: https://doi.org/10.1016/S2214-109X(20)30112-1

Gray RH, Wawer MJ, Brookmeyer R, et al. Probability of HIV-1 transmission per coital act in monogamous, heterosexual, HIV-1-discordant couples in Rakai, Uganda. Lancet. 2001 Apr 14;357(9263):1149-53. PubMed: https://pubmed.gov/11323041. Full-text: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(00)04331-2

Grifoni A, Weiskopf D, Ramirez SI, et al. Targets of T Cell Responses to SARS-CoV-2 Coronavirus in Humans with COVID-19 Disease and Unexposed Individuals. Cell. 2020 May 20:S0092-8674(20)30610-3. PubMed: https://pubmed.gov/32473127. Full-text: https://doi.org/10.1016/j.cell.2020.05.015

Groß R, Conzelmann C, Müller JA, et al. Detection of SARS-CoV-2 in human breastmilk. Lancet. 2020 May 21. PubMed: https://pubmed.gov/32446324. Full-text: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)31181-8

Guardian (The). Genetics in focus after coronavirus deaths of siblings and twins. 5 May 2020. https://www.theguardian.com/world/2020/may/05/genetics-in-focus-after-coronavirus-deaths-of-siblings-and-twins (accessed 18 May 2020)

Guasp M, Laredo C, Urra X. Higher solar irradiance is associated with a lower incidence of COVID-19. Clin Infect Dis. 2020 May 19:ciaa575. PubMed: https://pubmed.gov/32426805. Full-text: https://doi.org/10.1093/cid/ciaa575

Haider N, Yavlinsky A, Simons D, et al. Passengers destinations from China: low risk of Novel Coronavirus (2019-nCoV) transmission into Africa and South America. Epidemiol Infect 2020;148: PubMed: https://pubmed.gov/32100667. Full-text: https://doi.org/10.1017/S0950268820000424

Halfmann PJ, Hatta M, Chiba S, et al. Transmission of SARS-CoV-2 in Domestic Cats. N Engl J Med. 2020 May 13. PubMed: https://pubmed.gov/32402157. Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMc2013400

Hamner L, Dubbel P, Capron I, et al. High SARS-CoV-2 Attack Rate Following Exposure at a Choir Practice – Skagit County, Washington, March 2020. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2020 May 15;69(19):606-610. PubMed: https://pubmed.gov/32407303. Full-text: https://doi.org/10.15585/mmwr.mm6919e6

He X, Lau EHY, Wu P, et al. Temporal dynamics in viral shedding and transmissibility of COVID-19. Nat Med. 2020 Apr 15. pii: 10.1038/s41591-020-0869-5. PubMed: https://pubmed.gov/32296168. Full-text: https://doi.org/10.1038/s41591-020-0869-5

Hemmes JH, Winkler KC, Kool SM. Virus survival as a seasonal factor in influenza and poliomylitis. Antonie Van Leeuwenhoek. 1962;28:221-33. PubMed: https://pubmed.gov/13953681. Full-text: https://doi.org/10.1007/BF02538737

Heymann DL, Chen L, Takemi K, et al. Global health security: the wider lessons from the west African Ebola virus disease epidemic. Version 2. Lancet. 2015 May 9;385(9980):1884-901. PubMed: https://pubmed.gov/25987157. Full-text: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)60858-3

Hijnen D, Marzano AV, Eyerich K, et al. SARS-CoV-2 Transmission from Presymptomatic Meeting Attendee, Germany. Emerg Infect Dis. 2020 May 11;26(8). PubMed: https://pubmed.gov/32392125. Full-text: https://doi.org/10.3201/eid2608.201235

Huang C, Wang Y, Li X, et al. Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China. Lancet. 2020 Feb 15;395(10223):497-506. PubMed: https://pubmed.gov/31986264. Full-text: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30183-5

Hui DS, Azhar EI, Kim YJ, Memish ZA, Oh MD, Zumla A. Middle East respiratory syndrome coronavirus: risk factors and determinants of primary, household, and nosocomial transmission. Lancet Infect Dis. 2018 Aug;18(8):e217-e227. PubMed: https://pubmed.gov/29680581. Full-text: https://doi.org/10.1016/S1473-3099(18)30127-0

Ip DK, Lau LL, Leung NH, et al. Viral Shedding and Transmission Potential of Asymptomatic and Paucisymptomatic Influenza Virus Infections in the Community. Clin Infect Dis. 2017 Mar 15;64(6):736-742. PubMed: https://pubmed.gov/28011603. Full-text: https://doi.org/10.1093/cid/ciw841

Jassal M, Bishai WR. Extensively drug-resistant tuberculosis. Lancet Infect Dis. 2009 Jan;9(1):19-30. PubMed: https://pubmed.gov/18990610. Full-text: https://doi.org/10.1016/S1473-3099(08)70260-3

Jia JS, Lu X, Yuan Y. et al. Population flow drives spatio-temporal distribution of COVID-19 in China. Nature 2020. Full-text: https://www.nature.com/articles/s41586-020-2284-y#citeas

Jiang XL, Zhang XL, Zhao XN, et al. Transmission potential of asymptomatic and paucisymptomatic SARS-CoV-2 infections: a three-family cluster study in China. J Infect Dis. 2020 Apr 22. pii: 5823691. PubMed: https://pubmed.gov/32319519. Full-text: https://doi.org/10.1093/infdis/jiaa206

Jing QL, Liu MJ, Yuan J et al. Household Secondary Attack Rate of COVID-19 and Associated Determinants. MedRxiv 15 April 2020. Abstract: https://doi.org/10.1101/2020.04.11.20056010

Kamps BS, Hoffmann C, et al. Influenza Report. Flying Publisher 2006. http://www.InfluenzaReport.com  (accessed 20 May 2020).

Kamps BS, Hoffmann C, et al. SARS Reference. Flying Publisher 2003. http://www.SARSReference.com  (accessed 20 May 2020).

Kelvin AA, Halperin S. COVID-19 in children: the link in the transmission chain. Lancet Infect Dis. 2020 Mar 25. pii: S1473-3099(20)30236-X. PubMed: https://pubmed.gov/32220651. Full-text: https://doi.org/10.1016/S1473-3099(20)30236-X

Kim S, Jeong YD, Byun JH, et al. Evaluation of COVID-19 epidemic outbreak caused by temporal contact-increase in South Korea. Int J Infect Dis. 2020 May 14. PubMed: https://pubmed.gov/32417246. Full-text: https://doi.org/10.1016/j.ijid.2020.05.036

Kissler SM, Tedijanto C, Goldstein E, Grad YH, Lipsitch M. Projecting the transmission dynamics of SARS-CoV-2 through the postpandemic period. Science. 2020 Apr 14. pii: science.abb5793. PubMed: https://pubmed.gov/32291278. Full-text: https://doi.org/10.1126/science.abb5793

Korea Centers for Disease Control and Prevention. Middle East Respiratory Syndrome Coronavirus Outbreak in the Republic of Korea, 2015. Osong Public Health Res Perspect. 2015 Aug;6(4):269-78. PubMed: https://pubmed.gov/26473095. Full-text: https://doi.org/10.1016/j.phrp.2015.08.006

Kupferschmidt K. Why do some COVID-19 patients infect many others, whereas most don’t spread the virus at all? Science Magazine 19 May. Full-text: https://www.sciencemag.org/news/2020/05/why-do-some-covid-19-patients-infect-many-others-whereas-most-don-t-spread-virus-all (accessed 31 May 2020).

Kuteifan K, Pasquier P, Meyer C, Escarment J, Theissen O. The outbreak of COVID-19 in Mulhouse : Hospital crisis management and deployment of military hospital during the outbreak of COVID-19 in Mulhouse, France. Ann Intensive Care. 2020 May 19;10(1):59. PubMed: https://pubmed.gov/32430597. Full-text: https://doi.org/10.1186/s13613-020-00677-5

Leclerc QJ, Fuller NM, Knight LE, Funk S, CMMID COVID-19 Working Group, Knight GM. What settings have been linked to SARS-CoV-2 transmission clusters? Wellcome Open Res 2020, 5:83. Full-text: https://doi.org/10.12688/wellcomeopenres.15889.1

LeMessurier J, Traversy G, Varsaneux O, et al. Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review. CMAJ. 2018 Nov 19;190(46):E1350-E1360. PubMed: https://pubmed.gov/30455270. Full-text: https://doi.org/10.1503/cmaj.180311

Li Q, Guan X, Wu P, et al. Early Transmission Dynamics in Wuhan, China, of Novel Coronavirus-Infected Pneumonia. N Engl J Med 2020: PubMed: https://pubmed.gov/31995857.
Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMoa2001316

Li W, Zhang B, Lu J, et al. The characteristics of household transmission of COVID-19. Clin Infect Dis. 2020 Apr 17. pii: 5821281. PubMed: https://pubmed.gov/32301964. Full-text: https://doi.org/10.1093/cid/ciaa450

Little P, Read RC, Amlot R, et al. Reducing risks from coronavirus transmission in the home-the role of viral load. BMJ. 2020 May 6;369:m1728. PubMed: https://pubmed.gov/32376669. Full-text: https://doi.org/10.1136/bmj.m1728

Liu Y, Ning Z, Chen Y, et al. Aerodynamic analysis of SARS-CoV-2 in two Wuhan hospitals. Nature. 2020 Apr 27. PubMed: https://pubmed.gov/32340022 . Full-text: https://doi.org/10.1038/s41586-020-2271-3

Lloyd-Smith JO, Schreiber SJ, Kopp PE, Getz WM. Superspreading and the effect of individual variation on disease emergence. Nature. 2005 Nov 17;438(7066):355-9. PubMed: https://pubmed.gov/16292310. Full-text: https://doi.org/10.1038/nature04153.

McMichael TM, Currie DW, Clark S, et al. Epidemiology of Covid-19 in a Long-Term Care Facility in King County, Washington. N Engl J Med 28 March 2020.  Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMoa2005412.

Meselson M. Droplets and Aerosols in the Transmission of SARS-CoV-2. N Engl J Med. 2020 Apr 15. PubMed: https://pubmed.gov/32294374. Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMc2009324

Miller D, Martin AM, Harel N, et al. Full genome viral sequences inform patterns of SARS-CoV-2 spread into and within Israel. medRxiv 22 May 2020. Full-text: https://doi.org/10.1101/2020.05.21.20104521

Morawska L, Cao J. Airborne transmission of SARS-CoV-2: The world should face the reality. Environ Int. 2020 Apr 10;139:105730. PubMed: https://pubmed.gov/32294574. Full-text: https://doi.org/10.1016/j.envint.2020.105730

Morens DM, Fauci AS. Emerging infectious diseases: threats to human health and global stability. PLoS Pathog. 2013;9(7):e1003467. PubMed: https://pubmed.gov/23853589. Full-text: https://doi.org/10.1371/journal.ppat.1003467

Nishiura H, Linton NM, Akhmetzhanov AR. Serial interval of novel coronavirus (COVID-19) infections. Int J Infect Dis. 2020 Apr;93:284-286. PubMed: https://pubmed.gov/32145466. Full-text: https://doi.org/10.1016/j.ijid.2020.02.060

Nishiura H, Oshitani H, Kobayashi T, et al. Closed environments facilitate secondary transmission of coronavirus disease 2019 (COVID-19). medRxiv 16 April. Full-text: https://doi.org/10.1101/2020.02.28.20029272

Normile D. ‘Suppress and lift’: Hong Kong and Singapore say they have a coronavirus strategy that works. Science Mag Apr 13, 2020. Full-text https://www.sciencemag.org/news/2020/04/suppress-and-lift-hong-kong-and-singapore-say-they-have-coronavirus-strategy-works

On Kwok K, Hin Chan HH, Huang Y, et al. Inferring super-spreading from transmission clusters of COVID-19 in Hong Kong, Japan and Singapore. J Hosp Infect. 2020 May 21:S0195-6701(20)30258-9. PubMed: https://pubmed.gov/32446721. Full-text: https://doi.org/10.1016/j.jhin.2020.05.027

Ong SWX, Tan YK, Chia PY, et al. Air, Surface Environmental, and Personal Protective Equipment Contamination by Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) From a Symptomatic Patient. JAMA. 2020 Mar 4. pii: 2762692. PubMed: https://pubmed.gov/32129805. Full-text: https://doi.org/10.1001/jama.2020.3227

ONS 200511. Office for National Statistics (UK). Which occupations have the highest potential exposure to the coronavirus (COVID-19)? 11 May 2020. Web page: https://bit.ly/2yF8DeJ (accessed 28 May 2020).

Ortega R, Gonzalez M, Nozari A, Canelli R. Personal Protective Equipment and Covid-19. N Engl J Med. 2020 May 19. PubMed: https://pubmed.gov/32427435. Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMvcm2014809. Video: https://www.nejm.org/doi/do_file/10.1056/NEJMdo005771/NEJMdo005771_download.mp4

Park SY, Kim YM, Yi S, et al. Coronavirus Disease Outbreak in Call Center, South Korea. Emerg Infect Dis. 2020 Apr 23;26(8). PubMed: https://pubmed.gov/32324530. Full-text: https://doi.org/10.3201/eid2608.201274

Peiris JS, Guan Y, Yuen KY. Severe acute respiratory syndrome. Nat Med. 2004 Dec;10(12 Suppl):S88-97. PubMed: https://pubmed.gov/15577937. Full-text: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7096017/

Perlman S, McIntosh K. Coronaviruses, Including Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS) and Middle East Respiratory Syndrome (MERS). In: Bennett JE, Dolin R, Blaser MJ (2019). Mandell, Douglas, and Bennett’s Principles and Practice of Infectious Diseases, p. 2072. Elsevier Inc. https://expertconsult.inkling.com/read/bennett-mandell-douglas-principle-practice-infect-diseases-9e/chapter-155/coronaviruses-including-severe

Perlman S. Another Decade, Another Coronavirus. N Engl J Med. 2020 Feb 20;382(8):760-762. PubMed: https://pubmed.gov/31978944. Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMe2001126

Piccininni M, Rohmann JL, Foresti L, Lurani C, Kurth T. Use of all cause mortality to quantify the consequences of covid-19 in Nembro, Lombardy: descriptive study. BMJ. 2020 May 14;369:m1835. PubMed: https://pubmed.gov/32409488. Full-text: https://doi.org/10.1136/bmj.m1835

Prather KA, Wang CC, Schooley RT. Reducing transmission of SARS-CoV-2. Science. 2020 May 27:eabc6197. PubMed: https://pubmed.gov/32461212. Full-text: https://doi.org/10.1126/science.abc6197

Puelles VG, Lütgehetmann M, Lindenmeyer MT, et al. Multiorgan and Renal Tropism of SARS-CoV-2. NEJM May 13, 2020. Full-text: https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMc2011400

Qian H, Miao T, Liu L, et al.  Indoor transmission of SARS-CoV-2. medRxiv 7 April 2020. Full-text: https://doi.org/10.1101/2020.04.04.20053058

Ratnesar-Shumate S, Williams G, Green B, et al. Simulated Sunlight Rapidly Inactivates SARS-CoV-2 on Surfaces. J Infect Dis. 2020 May 20:jiaa274. PubMed: https://pubmed.gov/32432672. Full-text: https://doi.org/10.1093/infdis/jiaa274

Rocklov J, Sjodin H, Wilder-Smith A. COVID-19 outbreak on the Diamond Princess cruise ship: estimating the epidemic potential and effectiveness of public health countermeasures. J Travel Med 2020;0: PubMed: https://pubmed.gov/32109273. Full-text: https://doi.org/10.1093/jtm/taaa030

Rothe C, Schunk M, Sothmann P, et al. Transmission of 2019-nCoV Infection from an Asymptomatic Contact in Germany. N Engl J Med 2020;382:970-971. https://pubmed.gov/32003551. Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMc2001468

Scharfman BE, Techet AH, Bush JWM, Bourouiba L. Visualization of sneeze ejecta: steps of fluid fragmentation leading to respiratory droplets. Exp Fluids. 2016;57(2):24. PubMed: https://pubmed.gov/32214638. Full-text: https://doi.org/10.1007/s00348-015-2078-4

Schwierzeck V, Konig JC, Kuhn J, et al. First reported nosocomial outbreak of severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) in a pediatric dialysis unit. Clin Infect Dis. 2020 Apr 27. pii: 5825509. PubMed: https://pubmed.gov/32337584. Full-text: https://doi.org/10.1093/cid/ciaa491

Scott SE, Zabel K, Collins J, et al. First Mildly Ill, Non-Hospitalized Case of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Without Viral Transmission in the United States – Maricopa County, Arizona, 2020. Clin Infect Dis. 2020 Apr 2. PubMed: https://pubmed.gov/32240285. Full-text: https://doi.org/10.1093/cid/ciaa374

Sehra ST, Salciccioli JD, Wiebe DJ, Fundin S, Baker JF. Maximum Daily Temperature, Precipitation, Ultra-Violet Light and Rates of Transmission of SARS-Cov-2 in the United States. Clin Infect Dis. 2020 May 30. PubMed: https://pubmed.gov/32472936 . Full-text: https://doi.org/10.1093/cid/ciaa681

Shang J, Wan Y, Luo C, et al. Cell entry mechanisms of SARS-CoV-2. Proc Natl Acad Sci U S A. 2020 May 6. pii: 2003138117. PubMed: https://pubmed.gov/32376634. Full-text: https://doi.org/10.1073/pnas.2003138117

Sit THC, Brackman CJ, Ip SM, et al. Infection of dogs with SARS-CoV-2. Nature. 2020 May 14. PubMed: https://pubmed.gov/32408337. Full-text: https://doi.org/10.1038/s41586-020-2334-5

Somsen GA, van Rijn C, Kooij S, Bem RA, Bonn D. Small droplet aerosols in poorly ventilated spaces and SARS-CoV-2 transmission. Lancet Respir Med. 2020 May 27:S2213-2600(20)30245-9. PubMed: https://pubmed.gov/32473123. Full-text: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7255254

Stadnytskyi V, Bax CE, Bax A, Anfinrud P. The airborne lifetime of small speech droplets and their potential importance in SARS-CoV-2 transmission. PNAS 2020, May 13. Full-text: https://doi.org/10.1073/pnas.2006874117. Movies showing the experimental setup and the full 85-minute observation of speech droplet nuclei: https://doi.org/10.5281/zenodo.3770559 (accessed 15 May 2020).

Sun K, Viboud C. Impact of contact tracing on SARS-CoV-2 transmission. Lancet Infect Dis. 2020 Apr 27. pii: S1473-3099(20)30357-1. PubMed: https://pubmed.gov/32353350. Full-text: https://doi.org/10.1016/S1473-3099(20)30357-1

Tan J, Mu L, Huang J, Yu S, Chen B, Yin J. An initial investigation of the association between the SARS outbreak and weather: with the view of the environmental temperature and its variation. J Epidemiol Community Health. 2005 Mar;59(3):186-92. PubMed: https://pubmed.gov/15709076. Full-text: https://doi.org/10.1136/jech.2004.020180

Tobías A, Molina T. Is temperature reducing the transmission of COVID-19 ? Environ Res. 2020 Apr 18;186:109553. PubMed: https://pubmed.gov/32330766 . Full-text: https://doi.org/10.1016/j.envres.2020.109553

Tregoning JS, Schwarze J. Respiratory viral infections in infants: causes, clinical symptoms, virology, and immunology. Clin Microbiol Rev. 2010 Jan;23(1):74-98. PubMed: https://pubmed.gov/20065326. Full-text: https://doi.org/10.1128/CMR.00032-09

Triplett M. Evidence that higher temperatures are associated with lower incidence of COVID-19 in pandemic state, cumulative cases reported up to March 27. medRxiv preprint, 12 April 2020. Full-text: https://doi.org/10.1101/2020.04.02.20051524

Tyrrell DA, Bynoe ML. Cultivation of a novel type of common-cold virus in organ cultures. Br Med J. 1965 Jun 5;1(5448):1467-70. PubMed: https://pubmed.gov/14288084. Full-text: https://doi.org/10.1136/bmj.1.5448.1467

Uyeki TM. Human infection with highly pathogenic avian influenza A (H5N1) virus: review of clinical issues. Clin Infect Dis. 2009 Jul 15;49(2):279-90. PubMed: https://pubmed.gov/19522652. Full-text: https://doi.org/10.1086/600035

van Doremalen N, Bushmaker T, Morris DH, et al. Aerosol and Surface Stability of SARS-CoV-2 as Compared with SARS-CoV-1. N Engl J Med. 2020 Mar 17. PubMed: https://pubmed.gov/32182409. Fulltext: https://doi.org/10.1056/NEJMc2004973

Verdoni L, Mazza A, Gervasoni A, et al. An outbreak of severe Kawasaki-like disease at the Italian epicentre of the SARS-CoV-2 epidemic: an observational cohort study. Lancet. 2020 May 13. PubMed: https://pubmed.gov/32410760. Full-text: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)31103-X

Viner RM, Whittaker E. Kawasaki-like disease: emerging complication during the COVID-19 pandemic. Lancet. 2020 May 13. PubMed: https://pubmed.gov/32410759. Full-text: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)31129-6

Wang J, Tang, K, Feng K, Lv W. High Temperature and High Humidity Reduce the Transmission of COVID-19 (March 9, 2020). Available at SSRN: https://ssrn.com/PubMed=3551767 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3551767

Wang W, Xu Y, Gao R, et al. Detection of SARS-CoV-2 in Different Types of Clinical Specimens. JAMA. 2020 Mar 11. pii: 2762997. PubMed: https://pubmed.gov/32159775. Full-text: https://doi.org/10.1001/jama.2020.3786

Wang XW, Li J, Guo T, et al. Concentration and detection of SARS coronavirus in sewage from Xiao Tang Shan Hospital and the 309th Hospital of the Chinese People´s Liberation Army. Water Sci Technol. 2005;52(8):213-21 PubMed: https://pubmed.gov/16312970. Full-text: https://iwaponline.com/wst/article-pdf/52/8/213/434290/213.pdf

Welliver R, Monto AS, Carewicz O, et al. Effectiveness of oseltamivir in preventing influenza in household contacts: a randomized controlled trial. JAMA. 2001 Feb 14;285(6):748-54. PubMed: https://pubmed.gov/11176912. Full-text: https://doi.org/10.1001/jama.285.6.748

WHO 2003. Consensus document on the epidemiology of severe acute respiratory syndrome (SARS). 2003. World Health Organization. https://apps.who.int/iris/handle/10665/70863  (accessed 12 May 2020).

WHO 2020. Modes of transmission of virus causing COVID-19: implications for IPC precaution recommendations. 29 March 2020. Web page: https://www.who.int/news-room/commentaries/detail/modes-of-transmission-of-virus-causing-covid-19-implications-for-ipc-precaution-recommendations (accessed 15 May).

Williams FMK, Freydin M, Mangino M, et al. Self-reported symptoms of covid-19 including symptoms most predictive of SARS-CoV-2 infection, are heritable. medRxiv, 27 April. Abstract: https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.04.22.20072124v2

Wilson NM, Norton A, Young FP, Collins DW. Airborne transmission of severe acute respiratory syndrome coronavirus-2 to healthcare workers: a narrative review. Anaesthesia. 2020 Apr 20. PubMed: https://pubmed.gov/32311771. Full-text: https://doi.org/10.1111/anae.15093

Wolfel R, Corman VM, Guggemos W, et al. Virological assessment of hospitalized patients with COVID-2019. Nature. 2020 Apr 1. PubMed: https://pubmed.gov/32235945. Full-text: https://doi.org/10.1038/s41586-020-2196-x

Wu J, Huang Y, Tu C, et al. Household Transmission of SARS-CoV-2, Zhuhai, China, 2020. Clin Infect Dis. 2020 May 11. pii: 5835845. PubMed: https://pubmed.gov/32392331. Full-text: https://doi.org/10.1093/cid/ciaa557

Wu Y, Guo C, Tang L, et al. Prolonged presence of SARS-CoV-2 viral RNA in faecal samples. Lancet Gastroenterol Hepatol. 2020 Mar 19. pii: S2468-1253(20)30083-2. PubMed: https://pubmed.gov/32199469. Full-text: https://doi.org/10.1016/S2468-1253(20)30083-2

Wu Y, Liu C, Dong L, et al. Coronavirus disease 2019 among pregnant Chinese women: Case series data on the safety of vaginal birth and breastfeeding. BJOG. 2020 May 5. PubMed: https://pubmed.gov/32369656. Full-text: https://doi.org/10.1111/1471-0528.16276

Yeo C, Kaushal S, Yeo D. Enteric involvement of coronaviruses: is faecal-oral transmission of SARS-CoV-2 possible? Lancet Gastroenterol Hepatol. 2020 Apr;5(4):335-337. PubMed: https://pubmed.gov/32087098. Full-text: https://doi.org/10.1016/S2468-1253(20)30048-0

Zhang J, Litvinova M, Liang Y, et al. Changes in contact patterns shape the dynamics of the COVID-19 outbreak in China. Science 29 Apr 2020b. Full-text: https://science.sciencemag.org/content/early/2020/04/28/science.abb8001

Zhang J, Litvinova M, Wang W, et al. Evolving epidemiology and transmission dynamics of coronavirus disease 2019 outside Hubei province, China: a descriptive and modelling study. Lancet Infect Dis. 2020 Apr 2. pii: S1473-3099(20)30230-9. PubMed: https://pubmed.gov/32247326. Full-text: https://doi.org/10.1016/S1473-3099(20)30230-9

Zhang Y, Li Y, Wang L, Li M, Zhou X. Evaluating Transmission Heterogeneity and Super-Spreading Event of COVID-19 in a Metropolis of China. Int J Environ Res Public Health. 2020 May 24;17(10):E3705. PubMed: https://pubmed.gov/32456346. Full-text: https://doi.org/10.3390/ijerph17103705.

Zhu N, Zhang D, Wang W, et al. A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019. N Engl J Med 2020; 382:727-733. PubMed: https://pubmed.gov/31978945
Full-text: https://doi.org/10.1056/NEJMoa2001017